Αίλιος Αριστείδης και η εποχή του : Ο ρήτορας ως δούλος του αυταρχισμού

 

Αίλιος Αριστείδης: Δουλοπρεπής ή ένας άντρας της εποχής του;

Πολλοί γνωρίζουμε για την περίοδο των Καλών Αυτοκρατόρων της Ρώμης, ξεκινώντας από τον Τραϊανό και φτάνοντας μέχρι τον Μάρκο Αυρήλιο. Ήταν η περίοδος που η Ρώμη περνούσε την μεγαλύτερη της ακμή. Πριν τον εμφύλιο που προκάλεσε η δολοφονία του τρελού Κομμόδου και η κυβέρνηση των Σεβήρων, που άνοιξε την πόρτα στην Κρίση του 3^ου αιώνα. Σχεδόν κανείς όμως δεν γνωρίζει έναν από τους μεγαλύτερους διανοητές της περιόδου. Ρήτορας και ηγετική φιγούρα της Δεύτερης Σοφιστικής, ο Αίλιος Αριστείδης συμπάθησε όσο κανένας άλλος πνευματικός άνθρωπος τον δυνάστη και κατακτητή του.

Έλληνας στην καταγωγή και προερχόμενος από την Μικρά Ασία, ο Αίλιος από την αρχή έδειξε ικανότητα με τον λόγο. Γεννήθηκε το 117 και πέθανε το 189 με 199. Γεννήθηκε στην Αδριανούπολη της Μυσίας και διδάχτηκε από τον Ηρώδη τον Αττικό, τον Αριστοκλή τον Περγαμηνό και τον Αλέξανδρο Κοτυαίο.

Το 143 με 144 εκφώνησε έναν πανηγυρικό στη Ρώμη, όπου ευλόγησε την αυτοκρατορία και τον αυτοκράτορα. Σημαντικό είναι να πούμε ότι λόγοι σαν τον Αίλιου Αριστείδη μας έχουν επηρεάσει για την εποχή του Αντωνίνου του Ευσεβούς και του Μάρκου Αυρηλίου, ως εποχή απαράμιλλης ακμής και σχεδόν μηδενικών συγκρούσεων, όπου ο αυτοκράτορας ήταν πατέρας των υπηκόων του. Συγκεκριμένα στον περίφημο αυτό λόγο του, μίλησε για το μέγεθος και την διεθνικότητα της αυτοκρατορίας, συγκρίνοντας την με την Περσική και την Μακεδονική ως καλύτερη τους. Η κυβέρνηση της ήταν δίκαιη και τακτοποιημένη, ο ηγεμόνας της δεν ήταν δεσπότης αλλά ένας μεγάλος κυβερνήτης που κυβερνούσε ελεύθερους πολίτες και όχι σκλάβους. Όλος ο κόσμος ήταν σαν μια πόλη – κράτος που ο αυτοκράτορας προστάτευε τους αδύναμους. Η μεγαλύτερη της δουλειά στην τελειοποίηση ήταν ο στρατός. Στις στρατολογήσεις του, στις συνθήκες κάτω από τις οποίες υπηρετούσαν, η εκπαίδευση και η πειθαρχία του. Ο πόλεμος, σύμφωνα με τον Αίλιο Αριστείδη, ήταν παρά μόνο μια ανάμνηση, ακόμα και φουκαράδες όπως οι Λίβυοι ή τρελοί όπως οι Δάκες προκαλούσαν μικροπροβλήματα. Ήσαν όμως μικροπροβλήματα; Αν πάρουμε τον Αίλιο Αριστείδη ως πηγή, που έλεγε ότι η χρυσή εποχή της Ρώμης θα διαρκέσει μέχρι το τέλος του κόσμου θα είμαστε τελείως λάθος. Μην ξεχνάμε ότι τον λόγο του τον τελείωσε με μια προσευχή ότι ο μεγάλος κυβερνήτης και οι γιοι του έπρεπε να διατηρηθούν και να προσφέρουν καλά πράγματα για τους ανθρώπους.

Αντωνίνος ο Ευσεβής

Σύμφωνα με το Cambridge Ancient History, ο Αίλιος Αριστείδης πρέπει να αναφερόταν στην εξέγερση των Μαυριτανών που ξεκίνησε εκείνη την περίοδο για να κορυφωθεί το 145. Ενισχύσεις έφτασαν στην Μαυριτανία από έναν αριθμό βόρειων επαρχιών και ένας συγκλητικός διορίστηκε – πράγμα σπάνιο για την εποχή και σημάδι της σοβαρότητας που είχε η εξέργερση – κυβερνήτης της Τινγκιτάνα στη θέση του προκουράτορα και πιθανώς αντικαθιστώντας τους προκουράτορες Τινγκιτάνας και Καισαρησίας.

Χαρακτηριστικό της εποχής ήταν μια συνωμοσία που εξυφάνθηκε την ίδια περίοδο στην Ισπανία, εναντίον του Αντωνίνου του Ευσεβούς. Σύμφωνα με το CAH, το Σεπτέμβρη του 145 και ενώ ήταν σε εξέλιξη η εξέγερση των Μαυριτανών, σε μια συνεδρίαση της Συγκλήτου – που όδευε προς εθιμοτυπικό ρόλο με γοργούς ρυθμούς, όσο και αν αυτοκράτορες όπως ο Μάρκος Αυρήλιος προσπαθούσαν για το αντίθετο, το δυναμό του χρόνου δεν το σταματά κανείς – ο Κορνήλιος Πρισκιανός τιμωρήθηκε με αυτοκτονία για εχθρικές ενέργειες που διατάραξαν την ειρήνη στην επαρχία της Ισπανίας. Σύμφωνα με την Historia Augusta, ο Πρισκιανός αυτοκτόνησε και ο Αντωνίνος διέταξε να μην ερευνηθεί η συνωμοσία (!). Συγκεκριμένα σύμφωνα πάντα με την Historia Augusta, είχε γίνει η προγραφή  ενός άλλου ανθρώπου με τις ίδιες κατηγορίες. Πρόκειται για τον Τ. Ατίλιο Ρούφο Τιτιανό, με την ίδια πηγή να αναφέρει ότι ο Αντωνίνος ο Ευσεβής είχε απαγορέψει την έρευνα στους συνεργούς του Κορνήλιου Πρισκιανού. Είναι λογικό, όπως αναφέρει και το CAH, ότι οι δύο άντρες συνωμοτούσαν να επαναστατήσουν κατά του Αντωνίνου. Πιθανότατα ο Πρισκιανός να προσπάθησε να ανακατευτεί  με την πίστη προς τον αυτοκράτορα, των στρατευμάτων που περνούσαν από την Ισπανία στην Μαυριτανία.

Μάρκος Αυρήλιος: Ο φιλόσοφος αυτοκράτορας

Αλλά και ο συγκεντρωτισμός των εξουσιών ήταν πολύ υψηλός και όλο μεγάλωνε. Χαρακτηριστικό της εποχής ήταν η ιδεολογία ότι ο αυτοκράτορας ήταν το απόλυτο κέντρο διακυβέρνησης. Δεν είναι λοιπόν παράλογο που σοφοί άντρες όπως ο Αίλιος Αριστείδης για τους Αντωνίνους και ο Δίων Χρυσόστομος για τον Τραϊανό χαρακτήριζαν τον ηγεμόνα στην Ρώμη ως πρύτανη όλης της οικουμένη. Στον οποίο μάλιστα όλοι, ακόμα και οι απεσταλμένοι στις επαρχίες, ήσαν εξαρτημένοι από αυτόν. Αν οι αυτοκρατορικοί απεσταλμένοι είχαν την παραμικρή αμφιβολία για το τι απόφαση να πάρουν, ακόμα και την πιο ασήμαντη, έγραφαν απευθείας στον αυτοκράτορα για να δουν τι θα κάνουν. Ελεύθερη βούληση και ελευθεροστομία, τα όνειρα του Αυγούστου και ο εφιάλτης του Κικέρωνα, είχαν εξαφανιστεί.

Για τον συγκεντρωτισμό της εξουσίας, χαρακτηριστικό είναι αυτό που λέει ο Αίλιος Αριστείδης για την αλληλογραφία των κυβερνητών με τον αυτοκράτορα και για το πιο ασήμαντο θέμα. Δεν είναι περίεργο που όταν ανέλαβε ο Κόμμοδος και στη συνέχεια οι ανεπαρκείς – εκτός από τον Σεπτίμιο – Σεβήροι, είχαμε την Κρίση του 3^ου αιώνα. Οι ρίζες του προβλήματος βρίσκονται στην μέγιστη ακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Επίσης ένα ακόμα πρόβλημα ήταν οι συνεχείς επιστολές πολιτών προς τον αυτοκράτορα που αναγνώριζαν την εξουσία του ως μοναδική ουσιαστική στο Imperium της Ρώμης.

Ένα ακόμα φαινόμενο, που δείχνει ότι οι κοινωνίες μεταλλάσσονται σιγά – σιγά – και ένα ανησυχητικό φαινόμενο και για την εποχή μας – ήταν η απόσυρση των πολιτών από τα δημόσια θέματα. Ένας από αυτούς ήταν και ο Αίλιος Αριστείδης που αποσύρθηκε μετά από εντολή του αυτοκράτορα – αφού πρώτα τον παρακάλεσε με επιστολή του – παραβιάζοντας τον νόμο, που ήθελε πολίτες ενός συγκεκριμένου μεγέθους περιουσίας να αναλαμβάνουν αξιώματα είτε το θέλουν είτε όχι. Μονάχα οι δάσκαλοι αποσύρονταν από τα δημόσια αξιώματα, σύμφωνα με την νομοθεσία. Αλλά σε μια απολυταρχία νόμος είναι η εντολή του μονάρχη.

Λούκιος Βέρος: Ο συναυτοκράτορας και υπεύθυνος για τον Λοιμό των Αντωνίνων

Έτσι λοιπόν καταλαβαίνουμε ότι δεν ήταν όλα ωραία και καλά, όπως μας έδειξαν στην αρχή ο δουλοπρεπής λόγος του Αίλιου Αριστείδη. Επίσης ως μέγιστα προβλήματα θα ήθελα να αναφέρω τον Λοιμό των Αντονίνων που διέλυσε την παραγωγή και την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Πώς συνέβη; Τα στρατεύματα που επέστρεφαν από την νικηφόρα εκστρατεία εναντίον της Παρθίας το 166, υπό την διοίκηση του συναυτοκράτορα του Μάρκου Αυρηλίου Λούκιου Βέρου. Στην αρχή εξαπλώθηκε στην Μικρά Ασία όπου την διέλυσε για να επεκταθεί μετά μέχρι την Ακυληία όπου κατέστρεψε τα ρωμαϊκά στρατεύματα, ο Γαληνός την συνέκρινε μάλιστα με τον Λοιμό των Αθηναίων κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Δύο ακόμα σοβαρά προβλήματα – που όφειλαν την κρίση στην δομική λειτουργία των συνοριακών στρατευμάτων, που είτε έπρεπε να δημιουργηθούν νέες λεγεώνες ή να μεταφερθούν από κάποιο άλλο σημείο – ήταν οι εισβολές βαρβαρικών στιφών. Πριν τον Μαρκομανικό Πόλεμο, όπου τα ρωμαϊκά στρατεύματα είχαν μια πύρρειο νίκη  εναντίον των γερμανικών φύλων, είχαμε την εισβολή ενός εχθρικού φύλου μέχρι την Κεντρική Ελλάδα όπου κατέκαψαν και το ιερό της Ελευσίνας.

Πηγή εικόνων: wikimedia.commons