Είναι τελικά η Αγία Σοφία ο Παρθενώνας του Βυζαντίου; Είναι η εκκλησία που ενώνει και χωρίζει λαούς, το μεγαλύτερο επίτευγμα της χιλιόχρονης αυτοκρατορίας με έδρα τον Βόσπορο; Σε αυτό το άρθρο θα παρουσιαστούν τέσσερα ψηφιδωτά χρονολογούμενα από τους πρώτους αυτοκράτορες της Μακεδονικής Δυναστείας μέχρι την ανατολή της τελευταίας δυναστείας, που είδε να δύει το άστρο ενός μικρού βασιλείου με κρίση ταυτότητας, που δεν ξεπέρασε ποτέ. Γιατί τελικά οι Έλληνες έχουμε τέτοια αγάπη για αυτή την εκκλησία;
Πρώτα από όλα λίγα λόγια για το ίδιο κτίσμα. Η Αγία Σοφία χτίστηκε μετά την Εξέγερση του Νίκα όπου κατά την διάρκεια της αναγορεύτηκε δια βοής νέος αυτοκράτορας, που συνάντησε την μοίρα των 30.000 σφαγιασθέντων υποστηρικτών του. Η πρώτη εκκλησία χτίστηκε επί Κωνστάντιου Β΄ το 360, ενός αρειανού αυτοκράτορα. Ήταν σύμφωνα με τις έρευνες μια απλή δρομική βασιλική με ξύλινη στέγη. Το 415 επί Θεοδοσίου Β’ χτίστηκε μετά από αναταραχές σημαντικό της τμήμα. Ώστε να έρθει το 532 με 537 όπου χτίστηκε εκ θεμελίων, για να γίνει ίσως η πρώτη βασιλική με τρούλο. Κοντά στο Μέγα Παλάτι, από την αρχή συνδέθηκε με τον Επίσκοπο Κωνσταντινούπολης και από την Β’ Οικουμενική Σύνοδο που συνέβη στην Κωνσταντινούπολη, Πατριάρχη σύμφωνα με τον Γ’ Κανόνα.
Τώρα θα μου πείτε γιατί ίσως η πρώτη βασιλική με τρούλο; Γιατί μερικά χρόνια πριν την αναταραχή του Νίκα, κοντά στην έπαυλη μια απόγονος της δυναστείας του Θεοδοσίου και μεγάλη πάτρωνας των τεχνών, η Ιουλιανή Ανικία, έχτισε πιθανώς την πρώτη βασιλική με τρούλο στην ιστορία. Το Άγιο Πολύευκτο. Με τα περίτεχνα κιονόκρανα με φυτικά μοτίβα και εξωτικά ζώα, όπως παγώνια, σκαλισμένα σε μάρμαρο Προκονήσσου – ένα κατάλευκο μάρμαρο που μόνο οι πιο ισχυροί είχαν πρόσβαση – και όλη η εκκλησία να ανταγωνίζεται σε πολυτέλεια αυτοκρατορικά κτίσματα. Δυστυχώς πέρα από αρχαιολογικές έρευνες δεν γνωρίζουμε πολλά για αυτή την εκκλησία από τις πηγές. Σε αντίθεση με την Αγία Σοφία, ο Άγιος Πολύευκτος κατά τον 12ο αιώνα ήταν ένα ερείπιο, ώστε να έρθουν Βενετοί πλιατσικολόγοι με την Άλωση του 1204 να πάρουν πεσσούς από μάρμαρο και να τους εκθέτουν μέχρι σήμερα στην Βενετία.
 |
| Πεσσοί από τον Άγιο Πολύευκτο στη Βενετία |
Ο Ιουστινιανός ήθελε να ξεπεράσει το κτίσμα της Ιουλιανής Ανικίας. Μόνο φανταστείτε να είστε αυτοκράτορας της πιο ισχυρής αυτοκρατορίας στη Γη και η απόγονος μιας σπουδαίας δυναστείας να σε αμφισβητεί ευθέως. Βάλτε μέσα σε όλα και την ανάγκη να δείξει την ισχύ του μετά την Εξέγερση του Νίκα και να τελειώνει μια και καλή με τις κακές γλώσσες που μιλούσαν για την ταπεινή του καταγωγή. Τα μόνα που χρειάζεται για να πετύχεις κάτι σπουδαίο είναι ένα όραμα και αρκετούς να σου πουν δεν γίνεται. Φαντάζομαι ο Ιουστινιανός θα είχε αρκετούς που θα έλεγαν πως είναι τρελός που θέλει να χτίσει μια τεράστια εκκλησία – η μεγαλύτερη για όλο τον Μεσαίωνα σε όλο τον Χριστιανικό κόσμο – με πολυτελή διάκοσμο γεμάτο χρυσάφι, και να την στέφει ένας τρούλος που θα δείχνει ότι αιωρείται. Δεν είναι τυχαίο που σε μια συλλογή κειμένων της μεσοβυζαντινής περιόδου, τα Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως μιλά μέχρι και για αγγέλους που βοήθησαν να χτιστεί η εκκλησία. Κανείς δεν μπορούσε να εξηγήσει το ευφυές σχέδιο των δύο μηχανικών, του Ισίδωρου της Μιλήτου και Ανθέμιος από τις Τραλλείς.
Τώρα ήρθε η ώρα να αφήσουμε πίσω μας την πρώιμη βυζαντινή περίοδο και να πάμε στην μεσοβυζαντινή περίοδο και την υστεροβυζαντινή περιόδο. Πρώτα από όλα θα δούμε το ψηφιδωτό στο νάρθηκα.
Τι περιλαμβάνει το ψηφιδωτό στο νάρθηκα; Έναν αυτοκράτορα να προσκυνά τον ένθρονο Χριστό που ευλογεί στη μορφή του Παντοκράτορα και η Παναγία να μεσολαβεί για τις αμαρτίες του ηγεμόνα και ένας αρχάγγελος – Παναγία και αρχάγγελος σε μετάλλια – που η αποκάλυψη του ονόματος του μπορεί να λύσει το μυστήριο.
Θεωρία πρώτη: Το ψηφιδωτό απεικονίζει τον Βασίλειο Α’ ιδρυτή της Δυναστείας των Μακεδόνων και δολοφόνου του Καίσαρα Βαρδά και του ανιψιού του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ’. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία ο Λέων ΣΤ’ ζήτησε να γίνει το ψηφιδωτό για να συγχωρεθούν οι αμαρτίες του πατέρα του. Μάλιστα ο αυτοκράτορας σε προσκύνηση είναι ο ίδιος ο Βασίλειος που μετά τον θάνατο του ζητά συγχώρεση από τον Χριστό. Βίος και πολιτεία γενικώς ήταν η ζωή του δαμαστή αλόγων από την Αδριανούπολη που φυλάκισε μέχρι και τον νεαρό Λέοντα.
Θεωρία δεύτερη: Το ψηφιδωτό απεικονίζει τον Λέοντα ΣΤ’ να ζητά συγχώρεση για την τετραγαμία του – η μοναδική περίπτωση στα χρονικά – καθώς δεν μπορούσε να αποκτήσει διάδοχο. Σύμφωνα με αυτή την θεωρία το ψηφιδωτό χτίστηκε επί Κωνσταντίνου Ζ’ – γιου του Λέοντα ΣΤ’ – για να εδραιώσει την ακραίως αμφισβητημένη θέση του στο θρόνο. Μην ξεχνάμε και να γνωρίζουμε ότι ο πεθερός του Ρωμανός Α’ Λεκαπηνός ήταν σφετεριστής του θρόνου.
Μετά φεύγουμε από το ισόγειο και πάμε στο υπερώο όπου συναντούμε τρία ψηφιδωτά. Πρώτο και αρχαιότερο απεικονίζει την Ζωή Μακεδών να προσφέρει ένα ειλητό – έναν τυλιγμένο πάπυρο – και ο άντρας της Κωνσταντίνος Θ’ Μονομάχος ένα πουγκί από χρυσά νομίσματα στον Χριστό - Παντοκράτορα. Η πρώτη θεωρία είναι ότι ο Κωνσταντίνος Θ’ παρήγγειλε το ψηφιδωτό μετά από μια γενναιόδωρη δωρεά – μην ξεχνάμε ότι ο λίγος Κωνσταντίνος Θ’ ήταν μεγάλος μαικήνας των τεχνών, για αυτό και έκανε νεότερη από ότι ήταν τη Ζωή. Η δεύτερη και πιο πιθανή θεωρία είναι ότι το ψηφιδωτό το παρήγγειλε η ίδια η Ζωή μετά από μια μεγάλη δωρεά και των δύο συζύγων της και του ενός ερωτικού συντρόφου και υιοθετημένου γιου της. Μάλιστα κάθε φορά που άλλαζε ο ηγεμόνας άλλαζε και το ψηφιδωτό – αλλαγές παρατηρούνται στο περίγραμμα του Μονομάχου – και η Ζωή του ψηφιδωτού είναι η πρώτη και μοναδική απεικόνιση της.
Το τρίτο ψηφιδωτό είναι μια επανάληψη του δεύτερου που μόνο αυτή τη φορά αντί για τον Παντοκράτορα έχουμε την Παναγία Βρεφοκρατούσα. Μάλιστα σε μια γωνία έχουμε τον διάδοχο του θρόνου. Αυτή τη φορά ο αυτοκράτορας είναι ο Ιωάννης Β’ Κομνηνός και σύζυγος του η Ε ιρήνη (Μάρτα) της Ουγγαρίας μαζί με τον γιο τους και διάδοχο Αλέξιο Κομνηνό. Η πρώτη θεωρία είναι ότι το ψηφιδωτό απεικονίζει την ανανεωμένη ισχύ του Βυζαντίου μετά την ήττα στο Ματζινκερτ και το Μπάρι το 1071. Η δεύτερη θεωρία θέλει το ψηφιδωτό να αποδεικνύει την ισχύ και τη συνέχεια της Δυναστείας των Κομνηνών, που πήραν τον θρόνο μετά από αιματηρό πραξικόπημα του Αλέξιου Α’ Κομνηνού, πατέρα του Ιωάννη Β’.
Το τέταρτο ψηφιδωτό παριστάνει την Παναγία και τον Ιωάννη τον Πρόδρομο να δέονται προς τον Παντοκράτορα. Το ψηφιδωτό σύμφωνα με την πρώτη θεωρία, κατασκευάστηκε με την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης το 1261 από τον στρατηγό της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας Αλέξιο Στρατηγόπουλο. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, το παρήγγειλε ο Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος ως δέηση να προσέχει από εδώ και εμπρός ο Χριστός την Θεοφύλακτο Πόλη. Σύμφωνα με μια δεύτερη θεωρία, στο κάτω μέρος του ψηφιδωτού ήταν ένας αυτοκράτορας σε προσκύνηση. Δεν πρόκειται για κανέναν άλλο παρά για τον Μιχαήλ Η’ που η ζωή του ήταν επίσης βίος και πολιτεία. Αφού πρώτα σφετερίστηκε τον θρόνο του ανήλικου Ιωάννη Δ’ Λάσκαρη πριν τον τυφλώσει και τον κλείσει σε πύργο, έκανε το χειρότερο αμάρτημα για του Ορθοδόξους της Ρωμανίας. Απευθύνθηκε στον Πάπα για την Ένωση των Εκκλησιών μετά το Σχίσμα του 1054, γνωστού και ως Μεγάλου Σχίσματος. Ο Πάπας αμέσως ανταποκρίθηκε και τον κάλεσε στη Δεύτερη Σύνοδο της Λυών όπου έγινε το 1272 στην ομώνυμη γαλλική πόλη. Εκεί αναγνωρίστηκε το Παπικό πρωτείο και η ταπείνωση της μεγάλης εκκλησίας της Ανατολής. Ο γιος του Ανδρόνικος Β’, ανθενωτικός μετά τον θάνατο του πατέρα του, για αυτό το αμάρτημα τον έβαλε στο ψηφιδωτό να ζητά συγχώρεση για τα λάθη του. Ο λόγος; Ήθελε δείξει πως εκείνος δεν ήταν Μιχαήλ Η’. Και πόσο δίκιο είχε, δυστυχώς για την Βυζαντινή Αυτοκρατορία και τον ελληνισμό γενικότερα.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου