Deus et Dominus series: Ο αυτοκράτορας ως εκπρόσωπος του θεού και το μακρύ χέρι της κεντρικής διοίκησης. (Από τον Διοκλητιανό μέχρι τον Μαυρίκιο).

 

Χάρτης επί Κρίσεως του 3ου αιώνα μ.Χ. 

Πριν μπούμε στον χώρο του Βυζαντίου και της επαρχιακής διοίκησης με έμφαση στην υπαρχία του Ιλλυρικού, στο ξεκίνημα αυτής της σειράς για την αυταρχική διοίκηση του Μεσαίωνα και της Ύστερης Αρχαιότητας, θα εισέλθουμε στον χώρο της Αυτοκρατορίας επί Σεβήρων και κρίσεως του 3^ου αιώνα.

Για να ξέρεις τι διοικείς θα πρέπει να ξέρεις και που βρίσκεται. Κυρίαρχοι του παιχνιδιού για αιώνες, οι Ρωμαίοι ήξεραν καλύτερα από τον καθένα τι σήμαινε γραφειοκρατία. Σύμφωνα με το Cambridge Ancient History (CAH), το οδικό δίκτυο που περιελάμβανε τον μετέπειτα  δημόσιο δρόμο του Βυζαντίου, που μέχρι την εποχή του Ηρακλείου ονομαζόταν cursus publicus, είχαν χαρτογραφήσει επιτυχώς με διάφορους χάρτες όπως το Itinerarium Provinciarium Antonini Augusti. Πρόκειται για ένα χειρόγραφο με συλλογή 225 διαδρομών που καλύπτει κάθε κομμάτι της αυτοκρατορίας με εξαίρεση την Δακία. Η αρχή και το τέλος αποτυπωμένο σε μίλια. Όλοι αυτοί οι δρόμοι καθοδηγούνταν από μια λίστα σταθμεύσεων, υπολογισμένη σε μίλια κάθε διαδρομής καθοδηγούνται από μια λίστα σταθμεύσεων, υπολογισμένων κάθε μία σε μίλια.

Ο Καρακάλλας ο μοχθηρότερος των μοχθηρότερων

Μετά από αυτό το σύντομο κομμάτι θα περάσουμε στην Τετραρχία και τον Κωνσταντίνο Α΄. Στοιχείο της εποχής ήταν οι αυτοκρατορικές βάσεις και πρωτεύουσες κοντά στο καυτό σύνορο Δούναβη – Ρήνου. Από τους Τρεβήρους (σημερινό Τριέρ στη Γερμανία) μέχρι τη Νικομήδεια στην Ανατολή (σημερινό Ιζμίτ), είχαμε αυτοκρατορικές πρωτεύουσες με παλάτι, ιππόδρομο και λουτρά. Η ρωμαϊκή πολιτεία πήγαινε όπου πήγαιναν οι αυτοκράτορες. Ο Διοκλητιανός πέρασε σχεδόν μια δεκαετία από την ανακήρυξη του σε imperator στο σύνορο του Δούναβη. Μάλιστα το 284 ανακηρύχτηκε αυτοκράτορας και το 285 σε μια γιορτή που ήταν απαραίτητη η παρουσία του, μπήκε στην πόλη. Γενικώς από τους 26 αυτοκράτορες πριν τον Διοκλητιανό, που ανακηρύχτηκαν αυτοκράτορες κατά την Κρίση του 3^ου αιώνα (που κράτησε πενήντα χρόνια) οι περισσότεροι δεν πρόλαβαν να δουν την Αιώνια Πόλη. Τώρα ας επιστρέψουμε στον ιδιοφυή στρατιωτικό και αυτοκράτορα με καταγωγή από το σύνορο του Δούναβη. Στο Σίρμιο όπου πέρασε σχεδόν την πρώτη του δεκαετία, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν έναν ιππόδρομο 400 μέτρων και όπου μεγάλες αποθήκες (horrea) και μεγάλα λουτρά ανακαλύφτηκαν. Όλα για τον αυτοκράτορα και την ακολουθία του. Βέβαια ο Διοκλητιανός έκανε και αγαθοεργίες όπως και οι αυτοκράτορες προ Κρίσης – πιθανόν για να συνδεθεί με ένα χρυσό παρελθόν χωρίς να στηρίζεται σε θεσμούς όπως η Σύγκλητος και ο λαός της Ρώμης – χτίζοντας τις μεγαλύτερες Θέρμες της αρχαιότητας πάντα στην πρωτεύουσα. Όλα για την Ρώμη. Βέβαια αυτό το σκηνικό είχε ήδη αρχίζει να αλλάζει, με την αυτοκρατορία να γίνεται πιο συγκεντρωτική και τον αυτοκράτορα έναν θεό επί της γης. Για παράδειγμα ο Μέγας Κωνσταντίνος – που για μένα το μόνο σπουδαίο που τον αναγάγει σε Μέγα είναι η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης, καθώς η Σύνοδος της Νίκαιας δεν επέφερε σημαντικό πλήγμα στις αιρέσεις – που βαφτίστηκε από τον αιρετικό (Αρρειανό)  Ευσέβιο επίσκοπο Νικομήδειας – ο Θεοφάνης ο Ομολογητής εκφράζει διαφορετική άποψη, δηλώνοντας πως μαζί με τον γιο του τον Κρίσπο βαπτίστηκε από τον Πάπα Ευσέβιο, πράγμα που με βρίσκει πλήρως αντίθετο με τον μεγάλο χρονογράφο – έκανε συγκλητικούς εκατοντάδες πλούσιους Ιππείς και πολλούς πολίτες από τις τοπικές βουλές και τα αυτοκρατορικά οφφίκια έγιναν Ιππείς, χωρίς να εξαφανιστούν αλλά να υποβαθμιστούν μαζί με την συγκλητική τάξη ενισχύοντας την αυτοκρατορική απολυταρχία. Μην ξεχνάμε πως βρισκόμαστε στην εποχή της Δεσποτίας (Dominatus) που έχει αφήσει πίσω την Ηγεμονία (Principatus) όπου ο Ηγεμόνας διοικούσε μαζί με την Σύγκλητο και θεωρητικά μαζί με τον λαό της Ρώμης – προσέξτε πως δεν τους αναφέρω ως πολίτες όπως θα έλεγα για την Αθήνα ή για κάποια άλλη δημοκρατική πόλη – κράτος αλλά για μια αυτοκρατορία που πιο πριν κυβερνούσε μια συγκλητική ολιγαρχία σε ευθεία αντιπαράθεση με τους πολυπληθείς πληβείους – που πλέον δεν ήταν μια πόλη – κράτος που διοικούσε μεγάλες εκτάσεις στις τρεις ηπείρους αλλά μια κοσμοπολιτεία εκατομμυρίων Ρωμαίων μετά την Constituto Antoniniana από τον Καρακάλλα το 212, που έδωσε την ρωμαϊκή υπηκοότητα στους περισσότερους πολίτες της αυτοκρατορίας, αποκλείοντας τα φτωχότερα στρώματα.

Διοκλητιανός ο μεγάλος μεταρρυθμιστής

Μάλιστα χαρακτηριστικό της αυτοκρατορικής απολυταρχίας, ήταν οι συχνές εναλλαγές των επαρχιακών και όχι μόνο διοικητών για λόγους κυρίως μη συμπάθειας ή φόβου εξέγερσης. Ένας από αυτούς, ο Ευνούχος Ευτρόπιος επί Αρκαδίου, έχασε την εύνοια του αυτοκράτορα και την ισχυρή του θέση με τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεων Ιωάννη Χρυσόστομο να σχολιάζει δεικτικά και με ρητορικό στόμφο την αποπομπή του, ακολουθεί σε νεοελληνική απόδοση απόσπασμα της ομιλίας του μεγάλου ιεράρχη.

«Ματαιότης ματαιοτήτων, και πάντα ματαιότης. Που είναι τώρα η λαμπρή περιβολή της υπατείας σου; Που είναι οι κρότοι και οι χοροί, και τα πλούτη και τα συμπόσια {…} Που είναι τα φωναχτά που σε καλωσόριζαν στην πόλη και οι επευφημίες στον Ιππόδρομο και οι κολακείες των θεατών; {…} Όνειρα της νύχτας ήσαν και διασκορπίστηκαν με την αυγή. Ήσαν ανοιξιάτικα λουλούδια και με το που έφυγε η άνοιξη μαράθηκαν.»

Εδώ να αναφέρω ότι ο Έπαρχος της Πόλης (Κωνσταντινούπολης ή Ρώμης) και σύμφωνα με τη Notitia Dignitatum – ένα έγγραφο του 400 που δείχνει τις δυναμικές ανάμεσα σε κάθε θέση – έχει την τρίτη θέση ανάμεσα σε πανίσχυρους αξιωματούχους, παρέμενε στην εξουσία ένα με δύο χρόνια το πολύ. Οι ύπαρχοι που ήσαν πιο πάνω ιεραρχικά και διοικούσαν εκτάσεις που αντιστοιχούν σε μεγάλα κράτη, κάθε τρία με τέσσερα χρόνια.

Τώρα πώς έγινε αυτή η αλλαγή; Πολύ απλά ο Διοκλητιανός με την άνοδο του πέρασε διατάξεις που τον έκαναν δεσπότη και Θεό (dominus et dues). Από πρώτος μεταξύ ίσων έγινε απόλυτος μονάρχης και εκπρόσωπος του Θεού. Συγκεκριμένα ο Διοκλητιανός προώθησε την λατρεία του Sol Invictus, του Ανίκητου Ήλιου. Ο δρόμος προς τον Μονοθεϊσμό είχε ξεκινήσει. Έκανε τις επαρχίες 100 ενώ ο Κωνσταντίνος Α’ τις έκανε 120, μετά την νίκη του στη Χρυσούπολη της Βιθυνίας επί του Λικίνιου. Μια καινοτομία των δυο τους ήταν ότι ο αυτοκράτορας στεφανωνόταν στις απεικονίσεις του από φωτοστέφανο, δείγμα της θεϊκής χάρης που απολάμβανε μονάχα αυτός. Ένα έθιμο που το συναντάμε, σύμφωνα με τον Λιουτπράνδο της Κρεμώνας, είναι η προσκύνηση. Οι υπήκοοι έπεφταν στα πόδια γονυπετείς και φιλούσαν την άκρη του ιματίου του. Στα αυτοκρατορικά σύμβολα προστέθηκε η σφαίρα και το σκήπτρο. Ο στρατός από την άλλη είχε πολύ ισχυρή θέση σε αυτή την πολύ πρώιμη περίοδο (μέχρι το 450 όπου ανεβαίνει στο θρόνο του Βυζαντίου ο Μαρκιανός, όπου λόγω της χαμηλής καταγωγής του έχουμε την πρώτη στέψη από ιεράρχη και συγκεκριμένα τον Επίσκοπο Κωνσταντινούπολης) κληρονομημένη από την Κρίση του 3^ου αιώνα και την αδυναμία της νεότευκτης συγκλήτου (Κωνσταντινούπολης) να εκλέξει αυτοκράτορα.

Αυτοκράτορας Αρκάδιος

Τώρα ποιες ήταν οι υπαρχίες και πόσες ήσαν; Οι praefecturae praetorio ήσαν τέσσερις και εκτείνονταν σε πολλά σημερινά κράτη. Ήσαν οι εξής τέσσερις με τις ανάλογες διοικήσεις που με τη σειρά τους διοικούσαν τις επαρχίες.

Praefectura praetorio per Orientem με τις διοικήσεις Oriens, Pontica, Asiana, Thracia

Praefectura praetorio per Illyricum με τις διοικήσεις Δακιών και Μακεδονίας που μαζί αποτελούσαν την διοίκηση Μοισιών

Praefectura praetorio Illyrici, Italiae et Africa που περιλάμβανε τις διοικήσεις Italia, Africa

Praefectura praetorio Galliarum ή per Gallias με τις διοικήσεις Hispania, Britanniae, Viennensis, Galliae.

Όλες οι υπαρχίες υπάγονταν κατευθείαν στον αυτοκράτορα. Επί Διοκλητιανού έχουμε 12 διοικήσεις που τον 4^ο αιώνα αυξήθηκαν σε 15. Οι υπαρχίες οφείλονται στον Κωνσταντίνο Α΄. Επικεφαλής των υπαρχίων ήσαν οι Έπαρχοι των Πραιτορίων που ήσαν ένας στην Κωνσταντινούπολη και ένας στη Ρώμη. Σύμφωνα με τη Notitia Dignitatum η Praefectura Orientis ήταν πρώτη σε ιεραρχία – πράγμα που δείχνει τη σημασία που είχε το σύνορο με την Περσία – και δεύτερη του Ιλλυρικού που ο Θεοδόσιος Α’ απέσπασε από τη Δύση και το χάρισε στην Ανατολή. Άλλη μια κλασική περίπτωση απολυταρχικού ελέγχου που δεν υπολόγιζε τις εξελίξεις που θα ξέσπαγαν με τον Στηλίχωνα ως magister militum της Δύσης (αρχιστράτηγος της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας) να πιέζει στρατιωτικά μέσω του Βισιγότθου Αλάριχου να πάρει πίσω τον έλεγχο του η Δύση. Το σπουδαιότερο στοιχείο του συστήματος του Διοκλητιανού και του Κωνσταντίνου σύμφωνα με τον μεγάλο βυζαντινό ιστορικό Οστρογκόσκι, ήταν ο ουσιαστικός χωρισμός της πολιτικής από την στρατιωτική εξουσία. Την πολιτική ασκούσε ο διοικητής της υπαρχίας, τη στρατιωτική ο δούκας που διοικούσε τα στρατεύματα μιας ή περισσότερων επαρχιών. Η Ρώμη και η Κωνσταντινούπολη διοικούνταν από τον Έπαρχο της Πόλης (praefectus urbi), ενός διαχρονικού θεσμού για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Ιωάννης ο Χρυσόστομος σε ψηφιδωτό της Αγίας Σοφίας Κωνστνανούπολης 

Τώρα σύμφωνα πάλι με τη Notitia Dignitatum ο στρατός του Ιλλυρικού ήταν όγδοος με έβδομο της Θράκης και της Ανατολής έκτον. Τώρα στο Ιλλυρικό υπήρχε μια ανθυπατεία που διοικούταν από ανθύπατο και εκτεινόταν μέχρι την Αττική. Αυτή ήταν υπό τον άμεσο έλεγχο του αυτοκράτορα. Βεβαίως μιλάω για την Ανθυπατεία της Αχαΐας.

Τώρα πόσο σημαντική ήταν η Χερσόνησος του Αίμου για τους Τετράρχες και τον Κωνσταντίνο φαίνεται σύμφωνα με το CAH από τα υπολείμματα και άλλων ανακτόρων σε πόλεις. Αυτές ήταν η Σερδική (Σόφια) και Ναϊσσός (το σημερινό Νις στη Σερβία). Επίσης ένα άλλο ανάκτορο ήταν στη Θεσσαλονίκη όπου διοικούσε ο Γαλέριος και χρησιμοποιήθηκε και από τον Κωνσταντίνο Α’, καλύπτοντας μια έκταση 800x200 μέτρων στα νοτιοανατολικά της πόλης. Ένα ακόμα δείγμα της αυτοκρατορικής απολυταρχίας στις επαρχίες ήταν ο τρόπος άφιξης του. Ήταν η πιο λαμπερή και θεόπνευστη. Αντιθέτως η πομπή των πανίσχυρων αρχόντων που τον συνόδευαν παντού για να έχουν την εύνοια του, ωχριούσε σε πολυτέλεια και λαμπρότητα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο γραφειοκράτης Ανατόλιος που κέρδισε την διοίκηση της υπαρχίας του Ιλλυρικού με το να βρίσκεται κοντά στον αυτοκράτορα.

Κλείνοντας θα ήθελα να αναφερθώ στον αυτοκράτορα Μαυρίκιο, ο οποίος μετά την χρεωκοπία του κράτους από τους συνεχείς πολέμους του Ιουστινιανού Α’ και την αδυναμία των διαδόχων του στο θρόνο να κυβερνήσουν όπως έπρεπε, ήρθε ο μεγάλος στρατηλάτης και αυτοκράτορας να αναδιοργανώσει την επανακτημένη δύση, που είχε πληγεί από τους Βέρβερους στην Αφρική και τους Λομβαρδούς στην Ιταλία. Τις οργάνωσε ως στρατιωτικές αρμοστίες και ανέθεσε την πολιτική και στρατιωτική εξουσία στον Έξαρχο, δημιουργώντας τα Εξαρχάτα Καρχηδόνας και Ραβέννας. Αυτά ήσαν οι άμεσοι πρόγονοι της θεματικής διοίκησης που ξεκίνησε επί Ηρακλείου για να ολοκληρωθεί επί Ισαύρων.

Χάρτης του 602 χρονιάς που ο Φωκάς στέφθηκε αυτοκράτορας

Τέλος θα αναφέρω τον Συνέκδημο του Ιεροκλέους Γραμματικού που γράφτηκε τον 6^ο αιώνα και είναι το τελευταίο κείμενο διοικητικό που μας έχει σωθεί πριν τον κατακλυσμό του Ισλαμ και τους Μεταβατικούς Χρόνους προς το μεσαιωνικό Βυζάντιο. Σε αυτό βλέπουμε μεταξύ άλλων την επαρχία Ελλάδας που ηγούνταν από την ανθυπατεία της Αχαΐας και είχε 79 πόλεις. Τις περισσότερες από κάθε άλλη επαρχία αλλά όχι τις πιο πυκνοκατοικημένες και που οι περισσότερες θα εγκαταλειφθούν λόγω των Αβαροσλαβικών επιδρομών και των Σκλαβηνιών. Πρωτεύουσα αυτής της ανθυπατείας και της επαρχίας της ήταν η Κόρινθος.  

Στο επόμενο άρθρο θα δούμε την εξέλιξη της βυζαντινής επαρχιακής διοίκησης κάτω από ένα νέο είδος απολυταρχίας. Της χριστιανικής – στρατιωτικής των αυτοκρατόρων και των μεγάλων γαιοκτημόνων (είτε είναι μοναστήρια είτε είναι κοσμικοί).

Πηγή εικόνων: wikimedia.commons, Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης, commons.princeton.edu